## Wat is uw situatie?
- Ik voel me erg moe
- Ik kan weinig hebben
- Ik heb het idee dat ik overbelast ben
- Ik ben het overzicht kwijt
- Ik heb het idee dat ik geen grip op mijn situatie heb

## In het kort
- Iemand die zich overbelast is, voelt zich lichamelijk en geestelijk uitgeput. Dit kan ontstaan na een lange periode van stress en (over)spanning
- Dit komt vaker voor bij mensen die leven met een chronische ziekte zoals Huntington
- Uw huisarts kan samen met u kijken wat u nodig heeft om weer in balans te komen

## Wat is het?
Als u langere tijd stress of spanning heeft, kunt u overbelast raken. U voelt zich dan vaak moe en gespannen. U kunt prikkelbaar zijn, zich verdrietig voelen of nergens meer energie voor hebben. Dit noemen we overbelasting of een burn-out. Iemand met een burn-out kan het gevoel hebben de problemen in het leven niet meer aan te kunnen. Het is dan moeilijk om dagelijkse bezigheden goed te blijven doen, bijvoorbeeld op het werk of thuis, maar ook in het verkeer of bij sociaal contact.2

Bij de ziekte van Huntington kunt u extra kwetsbaar zijn voor overbelasting. De ziekte brengt veel veranderingen met zich mee, zowel lichamelijk als mentaal. Ook partners of familieleden kunnen zich overbelast voelen.

## Wat merk ik?
U kunt last hebben van:
- Lichamelijke moeheid: een uitgeput gevoel
- Geestelijke moeheid: moeite met concentreren of onthouden
- Onrustige nachten of slecht slapen
- Prikkelbaarheid en sneller boos of geïrriteerd zijn
- Niet tegen drukte of lawaai kunnen
- Gemakkelijk huilen
- Piekeren
- Een gejaagd gevoel hebben
- Lichamelijke klachten, zoals hoofdpijn, duizeligheid, pijn op de borst, hartkloppingen, maagklachten of buikpijn

## Oorzaken
Een burn-out kan worden veroorzaakt door een lange periode van stress en (over)spanning, bijvoorbeeld als gevolg van de ziekte van Huntington. Een chronische ziekte kan mensen kwetsbaar maken voor een burn-out. 1

## Wat kan ik doen?
U hoeft dit niet alleen op te lossen. Uw huisarts of praktijkondersteuner kan u helpen. Zij luisteren naar uw verhaal en kunnen achterhalen of u een burn-out heeft of overbelast bent. Samen kijkt u wat er nodig is om weer in balans te komen. Soms helpt het al om tijdelijk rust te nemen. Soms is begeleiding van een psycholoog fijn. 

## Hoe gaat het verder?
Als is vastgesteld dat u een burn-out heeft of overbelast bent, kan u samen met de praktijkondersteuner (POH-GGZ) of huisarts werken aan uw herstel. De huisarts kan u ook doorverwijzen naar een psycholoog.

## Wanneer contact opnemen?
Neem contact op met uw huisarts als u het idee heeft dat u overbelast bent of raakt. Als uw huisarts dat nodig vindt, kunt u eventueel verwezen worden naar een psycholoog of psychiater. 

## Meer informatie
Kijk voor meer informatie over burn-out klachten bij Huntington op [HKNN](https://www.hknn.nl/actueel/nieuws-en-blogs/veranderingen-op-het-werk-burn-outklachten-of-huntington-symptomen)

![Line 1.svg](https://huntington-platform-cms-media-prod.s3.eu-central-1.amazonaws.com/Line_1_ef062bead6.svg)

1[HKNN](https://www.hknn.nl/actueel/nieuws-en-blogs/veranderingen-op-het-werk-burn-outklachten-of-huntington-symptomen)

2[Psychologen Nederland ](https://www.psyned.nl/burnout/)

Burn-out/overbelasting 

## Wat is uw situatie?
- Ik heb moeite om mijn aandacht erbij te houden
- Ik ben snel afgeleid
- Ik heb moeite met lezen
- Ik heb moeite met het volgen van een gesprek

## In het kort
- Veel mensen met de ziekte van Huntington krijgen concentratieproblemen
- Dit kan al in een vroeg stadium voorkomen
- Een psycholoog of neuropsycholoog kan helpen om hiermee om te gaan

## Wat is het?
Concentratie is het vermogen om langere tijd de aandacht op iets te richten. Door de ziekte van Huntington kan het concentratievermogen achteruitgaan. Dit kan ervoor zorgen dat het meer moeite kost om u te concentreren op taken die eerst vanzelf gingen. Ook kost het meer moeite om u te concentreren op twee dingen tegelijk. Zoals het voeren van een gesprek tijdens een wandeling. 1 Concentratieproblemen treden vaak al in een vroeg stadium van de ziekte op. 

## Wat merk ik?
U kunt de volgende klachten opmerken:
- Moeite om aandacht voor een langere tijd vast te houden, bijvoorbeeld tijdens een film de draad kwijt raken
- Snel afgeleid zijn
- Moeite hebben met het lezen van een boek
- Moeite hebben met het volgen van een gesprek

## Oorzaken
De ziekte van Huntington tast hersengebieden aan die belangrijk zijn voor aandacht en informatieverwerking. Daardoor kan het moeilijker worden om de juiste prikkels te filteren, uw aandacht op één ding tegelijk te richten en langdurig de aandacht ergens bij te houden.2

## Wat kan ik doen?
Bespreek uw klachten met een professional die ervaring heeft met de ziekte van Huntington. In een Huntington expertisecentrum kan een neuropsycholoog onderzoek doen naar uw concentratievermogen. Daarna kijkt u samen hoe u het beste met de klachten kunt omgaan.

Een psycholoog kan u bijvoorbeeld helpen om:
- Slim om te gaan met prikkels en afleiding
- Goed te plannen en pauzes in te bouwen
- Zelfvertrouwen te houden ondanks de klachten

## Wanneer contact opnemen?
Neem contact op met uw huisarts of en (neuro)psycholoog als u moeite krijgt met concentreren of als u hier last van krijgt in het dagelijks leven. 


![Line 1.svg](https://huntington-platform-cms-media-prod.s3.eu-central-1.amazonaws.com/Line_1_ef062bead6.svg)

1[Huisartsenbrochure](https://zichtopzeldzaam.nl/documenten/hb-de-ziekte-van-huntington/)

2[Understanding behavior](http://hdsa.org/wp-content/uploads/2015/03/Understanding-Behavior.pdf)

Concentratieproblemen 

## Wat is uw situatie?
- Ik vergeet vaker dingen
- Ik heb moeite met het onthouden van nieuwe informatie
- Ik vind het lastig om activiteiten te plannen

## In het kort
- Bij de ziekte van Huntington kunt u geheugenproblemen krijgen, zoals het onthouden van nieuwe informatie of het ophalen van opgeslagen informatie
- U kunt leren hoe u hier beter mee omgaat
- Het kan bijvoorbeeld helpen om u op één taak tegelijk te richten en activiteiten te doen die u leuk vindt
- In een later stadium kan er sprake zijn van dementie

## Wat is het?
Door ons geheugen zijn wij in staat om te leren en informatie te onthouden. Mensen met de ziekte van Huntington hebben vaak problemen met het onthouden van nieuwe informatie of het ophalen van opgeslagen informatie. Dit maakt het lastiger om nieuwe dingen te leren. In de latere stadia van de ziekte van Huntington krijgen mensen vaak last van dementie. Dit heeft een grote invloed op het dagelijks leven. 

Als u last heeft van geheugenklachten kan het helpen om u op één taak tegelijk te richten. Het is ook aan te raden om lichamelijk actief blijven, gezond te eten en genoeg water te drinken. Daarnaast kan het helpen om activiteiten te doen die u leuk vindt, zoals zingen, spelletjes spelen of luisteren naar muziek. 

## Wat merk ik?
U kunt de volgende klachten opmerken:
- Trager verwerken van informatie 
- Nieuwe informatie snel weer vergeten
- Moeite met ophalen van informatie uit het geheugen, zoals namen of gebeurtenissen van vroeger
- Vergeten om uzelf goed te verzorgen

Geheugenproblemen kunnen samenhangen met andere problemen, zoals minder snel dingen begrijpen en sneller afgeleid zijn.2

## Oorzaken
Doordat hersencellen in het voorste deel van de hersenen (de frontaalkwab) afsterven, kan iemand met de ziekte van Huntington steeds meer problemen krijgen met het geheugen. Soms kunnen emotionele gebeurtenissen, zoals een overlijden of stress, ervoor zorgen dat geheugenklachten tijdelijk erger worden.

## Wat kan ik doen?
Bespreek uw klachten met een arts of neuropsycholoog. In een Huntington expertisecentrum kan een neuropsychologisch onderzoek plaatsvinden. Aan de hand daarvan bespreekt u samen wat voor u kan helpen en hoe u kunt leren omgaan met geheugenproblemen.

U kunt bijvoorbeeld leren:
- Eén ding tegelijk te doen
- Herinneringen te ondersteunen met hulpmiddelen zoals lijstjes of een dagboek
- Activiteiten te kiezen die u prettig vindt en die structuur bieden, zoals spelletjes doen, zingen of muziek luisteren

Ook helpt het om gezond te leven:
- Blijf lichamelijk actief
- Drink voldoende water
- Eet gezond en regelmatig

## Wanneer contact opnemen?
Neem contact op met uw arts als u geheugenproblemen heeft die invloed hebben op uw dagelijks leven.

## Meer informatie
Kijk voor meer informatie over het geheugen op het [MUMC.nl ](https://info.mumc.nl/pub-639#:~:text=Klachten%20van%20het%20geheugen,-Klachten%20van%20het&text=Bij%20Alzheimer%20zijn%20mensen%20vergeetachtig,het%20werk%20of%20met%20vrienden.)

![Line 1.svg](https://huntington-platform-cms-media-prod.s3.eu-central-1.amazonaws.com/Line_1_ef062bead6.svg)

 1[European Huntington Association ](https://eurohuntington.org/glossary/#M)

2[Hersenstichting](https://www.hersenstichting.nl/gevolgen/geheugenproblemen/)
 
 3[Understanding behavior](http://hdsa.org/wp-content/uploads/2015/03/Understanding-Behavior.pdf)

Geheugenproblemen 

## Wat is uw situatie?
- Ik vind het lastig om iets te ondernemen
- Ik heb minder geduld
- Ik trek me soms liever terug

## In het kort
- Door de ziekte van Huntington kunt u het lastig vinden om initiatief te nemen en activiteiten te organiseren
- Het kan moeilijker zijn om taken te starten of gesprekken aan te gaan
- Het helpt als de dag voorspelbaar is en u wordt ondersteund vanuit uw omgeving
- Begeleiding en structuur kunnen helpen, ook voor uw naasten

## Wat is het?
Bij verminderd initiatief merkt u dat u minder snel uit uzelf in actie komt. U start niet vanzelf een taak, maar doet iets pas als iemand anders erom vraagt. Dit wordt ook wel reactief gedrag genoemd.

De ziekte van Huntington tast hersengebieden aan die nodig zijn om initiatief te nemen. Naarmate de ziekte van Huntington vordert en meer hersencellen verdwijnen, kan het zijn dat u steeds minder initiatief neemt in taken, gesprekken of activiteiten. Daardoor kunt u zich terugtrekken, minder interesse tonen in anderen of minder makkelijk beslissingen nemen. Dit gebeurt vaak onbewust en is geen onwil.

## Wat merk ik?
- Moeite met de dag starten
- Sneller geprikkeld of ongeduldig
- Lastig om een activiteit te ondernemen
- Minder interesse in anderen
- Weerstand tegen verzorging
- Een woord, zin of gebaar steeds herhalen

## Oorzaken
Verminderd initiatief kan veroorzaakt worden door lichamelijke en sociale veranderingen, maar ook door veranderingen in het denken door het afsterven van hersencellen.

## Wat kan ik doen?
U kunt zelf misschien niet altijd merken dat u minder initiatief neemt. Naasten kunnen u dan helpen om structuur en duidelijkheid te bieden. Dit helpt ook om spanningen te voorkomen.

## Tips voor naasten:
Het is lastig om iemand met de ziekte van Huntington te laten inzien dat deze houding ongepast is. Een aantal tips kunnen wellicht helpen om uw naaste te begeleiden wanneer diegene minder initiatief toont.
- Blijf geduldig en kalm
- Zorg voor een routine in de dag of week
- Leer de voorkeuren van naaste kennen 
- Help uw partner met het inplannen van dagbesteding
- Ondersteun bij sociale contacten, zonder te veel te verwachten
- Ga eventueel samen in gesprek met een zorgverlener

## Hoe gaat het verder?
Een psycholoog of gedragsdeskundige kan begeleiding bieden, bijvoorbeeld door gesprekken, oefeningen of praktische tips. Het doel is om u en uw naasten te ondersteunen bij het omgaan met deze veranderingen.

## Meer informatie

Kijk [hier](https://www.huntington.nl/de-ziekte-van-huntington/176-adviezen-van-de-psychiater/843-vraag-5.html) voor meer informatie 

![Line 1.svg](https://huntington-platform-cms-media-prod.s3.eu-central-1.amazonaws.com/Line_1_ef062bead6.svg)

Bron: [Huntingtonliga ](https://huntingtonliga.be/wp-content/uploads/2021/10/Reactief-gedrag-bij-mensen-met-de-ziekte-van-Huntington.pdf)


Minder initiatief 

## Wat is uw situatie?
- Het voelt alsof er meer informatie binnenkomt dan ik kan verwerken
- Ik voel mij sneller overbelast
- Ik heb moeite met denken of handelen als er veel om me heen gebeurt

## In het kort
- Overprikkeling betekent dat er meer informatie binnenkomt dan dat uw hersenen kunnen verwerken
- U kunt hierdoor sneller moe zijn of moeite hebben met nadenken
- Het helpt om het aantal prikkels te verminderen
- Bespreek uw klachten met een arts als dit invloed heeft op uw dagelijks leven

## Wat is het?
Overprikkeling ontstaat als uw hersenen te veel informatie tegelijk binnenkrijgen en dit niet goed kunnen verwerken.1 Dit kan voelen alsof uw hersenen tijdelijk overbelast zijn. U kunt hierdoor bijvoorbeeld moeite hebben met denken of handelen. Bij de ziekte van Huntington kunnen de hersenen gevoeliger worden voor prikkels. Geluiden, bewegingen of gesprekken kunnen dan sneller als ‘te veel’ aanvoelen. Het kan zijn dat u zich moeilijker kunt concentreren, sneller moe bent of minder goed kunt reageren.

## Wat merk ik?
U kunt de volgende klachten opmerken:
- Moeite met nadenken
- Minder goed tegen drukte of stress kunnen
- Moeite met meerdere dingen tegelijk doen
- Moeite om te kunnen concentreren

## Oorzaken
Overprikkeling kan veroorzaakt worden door verschillende hersenaandoeningen, ook door de ziekte van Huntington.

## Wat kan ik doen?
U kunt overprikkeling niet helemaal voorkomen, maar wel verminderen.2 Dit kan helpen:
- Zorg voor rust in huis (bijvoorbeeld een opgeruimde omgeving of zachte verlichting)
- Zet televisie, radio of telefoon zachter
- Doe één ding tegelijk
- Neem vaker een korte pauze

Bespreek ook met mensen om u heen wat u helpt, zodat zij rekening kunnen houden met uw grenzen.

## Wanneer contact opnemen?
Neem contact op met uw arts als u het gevoel heeft overprikkeld te zijn en als dit invloed heeft op uw dagelijks leven of kwaliteit van leven. Samen kunt u zoeken naar oplossingen die bij u passen.

![Line 1.svg](https://huntington-platform-cms-media-prod.s3.eu-central-1.amazonaws.com/Line_1_ef062bead6.svg)

1[Hersenletsel uitleg](https://www.hersenletsel-uitleg.nl/gevolgen/overprikkeling-bij-hersenletsel)

2[HDSA](https://hdsa.org/what-is-hd/cognitive-symptoms/)

Overprikkeld zijn

## Welke kenmerken passen bij wanen en hallucinaties?
- Ik heb het idee dat de wereld tegen mij samenspant
- Ik vertrouw mijn partner of omgeving niet meer
- Ik heb het idee dat ik word achtervolgd
- Ik hoor stemmen die anderen niet horen
- Mijn omgeving zegt dat ik in de war ben

## In het kort
- Soms kunt u overtuigingen hebben die niet kloppen met de werkelijkheid. Dit noemen we wanen
- U kunt ook dingen zien, horen, ruiken of voelen die er niet zijn. Dit noemen we hallucinaties
- Deze ervaringen kunnen beangstigend zijn, voor uzelf en voor anderen
- Als u denkt dat u wanen of hallucinaties heeft of daarover twijfelt, neem dan contact op met uw casemanager, arts, psychiater of psycholoog

## Wat is het?
Wanen zijn hele sterke overtuigingen die feitelijk niet kloppen, maar voor u wel heel echt voelen. Het kan zijn dat u andere mensen niet meer vertrouwt of beschuldigt van dingen die in werkelijkheid niet zo zijn. 
Een hallucinatie is een zintuigelijke ervaring (horen, zien, ruiken, voelen, proeven) die echt lijkt te zijn, maar niet echt is. Iemand die hallucineert hoort meestal een of meerdere stemmen die andere mensen niet kunnen horen. Het is ook mogelijk om hallucinaties te hebben waarbij iets wordt gezien of geroken. Dit kan verwarrend en angstig zijn.

## Wat merk ik?
U kunt de volgende klachten opmerken:
- U voelt zich niet vertrouwd of u vertrouwt andere mensen niet meer
- U denkt dat u in de gaten wordt gehouden wordt of wordt bedreigd
- U wordt angstig van wat u ervaart
- U hoort stemmen die dingen tegen u zeggen
- Het zien, voelen, proeven of ruiken van dingen die andere mensen niet ervaren

## Oorzaken
Wanen en hallucinaties worden meestal veroorzaakt door veranderingen in de hersenen, bijvoorbeeld door de ziekte van Huntington. Mensen kunnen ook wanen of hallucinaties hebben als zij ernstig ziek zijn (bijvoorbeeld een ernstige infectie) of bepaalde medicijnen gebruiken. 

## Wat kan ik doen?
Neem contact op met uw zorgverlener als u denkt dat u last heeft van wanen of hallucinaties. Zij kunnen met u onderzoeken wat de oorzaak is. 

## Hoe gaat het verder?
Wanen en hallucinaties worden vrijwel altijd met medicatie behandeld. Het is belangrijk om daar niet te lang mee te wachten. Hoe eerder u hulp krijgt, hoe sneller u zich weer beter kunt voelen. Als er een onderliggende oorzaak is, bijvoorbeeld een infectie, zal die ook worden behandeld.

## Wanneer contact opnemen?
Neem contact op met uw casemanager, arts, psychiater of psycholoog:
- Als u zich onveilig voelt
- Als u dingen ervaart die anderen niet ervaren
- Als uw omgeving zich zorgen maakt of u adviseert hulp te vragen

Twijfelt u? Bespreek het dan toch. U hoeft het niet alleen te doen.

![Line 1.svg](https://huntington-platform-cms-media-prod.s3.eu-central-1.amazonaws.com/Line_1_ef062bead6.svg)

Bron: [Huntington’s Disease News](https://huntingtonsdiseasenews.com/delusions-and-hallucinations/)



Kenniscentrum